Wijzig wat we meten: een alternatief voor het BBP

Stel je voor dat een arts je gezondheid zou beoordelen door één ding te meten: hoeveel je per dag uitgeeft. Hoe meer je consumeert — aan eten, medicijnen, dokterskosten, taxiritten naar de spoeddienst — hoe gezonder je volgens hem bent. Een hartaanval zou een uitstekend resultaat zijn: al die ambulances, operaties en revalidatie tellen mooi op. Het zou absurd zijn. En toch is dit precies hoe we al bijna honderd jaar de gezondheid van hele samenlevingen meten.

Dat meetinstrument heet het bruto binnenlands product, of kortweg het BBP. Het is misschien wel het invloedrijkste getal ter wereld. Het bepaalt of een regering 'het goed doet', of een economie 'groeit', of we in een recessie zitten of niet. Kranten openen ermee. Verkiezingen worden erop gewonnen en verloren. Maar weinig mensen vragen zich af wat het eigenlijk telt — en, belangrijker nog, wat het volledig over het hoofd ziet.

Een getal geboren uit een crisis

Het BBP is geen natuurwet. Het is uitgevonden, door mensen, op een heel specifiek moment. In de jaren dertig, midden in de Grote Depressie, vroeg het Amerikaanse Congres aan de econoom Simon Kuznets om een manier te bedenken om de schade aan de economie in kaart te brengen. Niemand wist precies hoe diep de crisis was, omdat niemand de economie als geheel kon meten. Kuznets bouwde de eerste nationale rekeningen, en daaruit groeide wat we vandaag het BBP noemen.

Het opvallende is dit: Kuznets zelf waarschuwde nadrukkelijk om zijn uitvinding niet te gebruiken als maatstaf voor welzijn. "Het welzijn van een natie", schreef hij in 1934 aan het Congres, "kan nauwelijks worden afgeleid uit een meting van het nationaal inkomen." Het instrument was bedoeld om productie te tellen tijdens een noodsituatie — niet om te bepalen of het goed gaat met mensen. Die waarschuwing werd genegeerd. Het cijfer was simpel, het was één getal, en het groeide. En zo werd een boekhoudkundig hulpmiddel uit een crisis stilaan het kompas voor de hele samenleving.

Wat het BBP niet ziet

De duidelijkste kritiek kwam niet van een econoom, maar van een politicus. In maart 1968, enkele maanden voor zijn dood, sprak Robert Kennedy studenten toe aan de Universiteit van Kansas. Het bruto nationaal product, zei hij, telt luchtvervuiling en sigarettenreclame en de sloten op onze deuren en de gevangenissen voor wie ze breekt. Het telt napalm en kernkoppen. Maar, vervolgde hij, "het meet niet de gezondheid van onze kinderen, de kwaliteit van hun onderwijs of de vreugde van hun spel." Het meet, zo besloot hij, "alles behalve dat wat het leven de moeite waard maakt."

Die woorden zijn meer dan een halve eeuw oud en nog altijd pijnlijk juist. Bekijk een paar concrete voorbeelden. Een oude bos heeft volgens het BBP geen enkele waarde — totdat je hem omhakt en het hout verkoopt. Dan pas verschijnt hij in de cijfers. Een olieramp is, paradoxaal genoeg, goed voor het BBP: het opruimen, de juristen, de schoonmaakploegen, alles telt mee als economische activiteit. Een file waarin duizenden mensen vastzitten, verbrandt brandstof en verkoopt koffie langs de weg — uitstekend voor de cijfers. Een echtscheiding betekent twee huishoudens, twee advocaten, twee keer de huur. Groei.

En omgekeerd: alles wat gratis en waardevol is, telt niet mee. De ouder die zijn kinderen opvoedt, de buurman die voor een zieke zorgt, de vrijwilliger bij de voedselbank, het bos dat koolstof opslaat en de lucht zuivert — economisch onzichtbaar. De Nieuw-Zeelandse econome Marilyn Waring liet in haar baanbrekende boek If Women Counted zien hoe het hele systeem onbetaalde zorg, grotendeels door vrouwen gedaan, gewoon wegliet. Volgens de officiële cijfers droeg het niets bij. Volgens het echte leven hield het alles overeind.

Wat we meten, bepaalt wat we doen

Dit is geen academische muggenzifterij. Het raakt de kern van hoe een samenleving keuzes maakt. Er is een oude bestuurswet, vaak het 'wat je meet, dat krijg je' genoemd: zodra een cijfer een doel wordt, gaan mensen en instellingen het optimaliseren, soms ten koste van alles wat het cijfer niet meet. Meet je een ziekenhuis op het aantal behandelde patiënten, dan krijg je veel behandelingen — niet noodzakelijk gezonde mensen. Meet je een land op het BBP, dan krijg je groei van productie en consumptie — niet noodzakelijk een beter leven.

Het gevolg zien we overal om ons heen. Beleid dat de cijfers omhoog stuwt, maar de stilte, de natuur, de tijd en de verbondenheid wegduwt die mensen écht nodig hebben. Een economie die harder en harder draait, terwijl de mentale gezondheid daalt, de aarde opwarmt en mensen zich uitgeput voelen op een tredmolen die ze nooit gekozen hebben. Het probleem is niet dat mensen het verkeerde willen. Het probleem is dat ons kompas naar de verkeerde noord wijst.

Het kan anders: plekken die het al doen

Het goede nieuws is dat dit geen utopie is. Over de hele wereld zijn overheden en steden gestopt met wachten en begonnen met anders meten.

Het kleine koninkrijk Bhutan in de Himalaya was de pionier. Al in de jaren zeventig verklaarde de koning dat "bruto nationaal geluk belangrijker is dan bruto nationaal product." Wat eerst klonk als een mooie uitspraak, werd een serieus meetsysteem: Bhutan ondervraagt zijn bevolking over negen domeinen, van psychologisch welzijn en gezondheid tot tijdsbesteding, onderwijs, cultuur, bestuur en de veerkracht van de natuur. Beleidsvoorstellen worden getoetst aan hun effect op dat geluk, niet alleen op de economie.

In 2019 deed Nieuw-Zeeland iets dat de wereld deed opkijken: het presenteerde het eerste nationale welzijnsbudget. In plaats van geld te verdelen op basis van wat de economie zou laten groeien, koos de regering haar uitgaven op basis van wat het leven van mensen écht zou verbeteren — met kinderarmoede en mentale gezondheid als topprioriteiten. De minister van Financiën zei het onomwonden: een groeiende economie betekent niets als mensen er niet beter van worden.

Wales ging nog een stap verder en legde het vast in de wet. De Well-being of Future Generations Act uit 2015 verplicht elke overheidsinstantie om bij elke beslissing rekening te houden met de gevolgen voor de mensen die er nog niet zijn — de generaties na ons. Er is zelfs een commissaris die waakt over de belangen van toekomstige generaties. Stel je voor: een land waar een ambtenaar wettelijk moet uitleggen hoe een wegproject of een schoolhervorming uitpakt voor je kleinkinderen.

En dichter bij huis: in 2020 omarmde de stad Amsterdam het zogenaamde 'donutmodel' van de Britse econome Kate Raworth. Het beeld is even simpel als krachtig: een donut met een binnenring — het sociale fundament waar niemand onder mag zakken, zoals voedsel, onderdak, gezondheid en inspraak — en een buitenring — de ecologische grens die we niet mogen overschrijden, zoals een stabiel klimaat en gezonde bodems. De kunst is om met z'n allen in die ring ertussen te leven: iedereen genoeg, zonder de aarde te overvragen. Amsterdam gebruikt het om beslissingen over wonen, werk en grondstoffen te wegen.

Deze plekken staan niet alleen. Landen als Schotland, IJsland, Finland en Nieuw-Zeeland hebben zich verenigd om kennis te delen over een economie die welzijn vooropstelt. Internationaal bestaan al jaren bredere maatstaven, zoals de Index voor Menselijke Ontwikkeling, die naast inkomen ook levensverwachting en onderwijs meet, en de Genuine Progress Indicator, die de échte kosten van vervuiling en uitputting van het cijfer aftrekt. De instrumenten bestaan. Wat ontbreekt is niet de techniek, maar de keuze.

Wat zouden we dan wél meten?

Als het BBP de verkeerde dingen telt, wat zijn dan de juiste? Het antwoord is verrassend intuïtief — het zijn precies de dingen die mensen noemen als je hen vraagt wat een goed leven betekent.

Financiële zekerheid, zodat mensen kunnen ademen in plaats van elke maand opnieuw vechten om rond te komen. Gezondheid, lichamelijk én mentaal. Tijd — genoeg tijd om te rusten, te zorgen, te spelen, betekenis te vinden. Verbondenheid: sterke relaties en gemeenschappen, want eenzaamheid maakt mensen even ziek als roken. Een gezonde natuur die ook onze kinderen nog kan dragen. En het gevoel dat ons werk en ons leven ergens toe doen. Dat zijn meetbare dingen. We kiezen er gewoon voor om ze niet te meten.

Een ander kompas

Het BBP is niet slecht omdat productie er niet toe doet — natuurlijk hebben we een werkende economie nodig. Het is gevaarlijk omdat het zichzelf voordoet als een maat voor vooruitgang terwijl het dat niet is. Het is een snelheidsmeter die we zijn gaan gebruiken als landkaart. En een snelheidsmeter kan je perfect vertellen hoe hard je rijdt, terwijl je recht op een afgrond afstevent.

Bij Happonomy vertrekken we vanuit een eenvoudig idee: de economie is geen doel op zich, maar een middel om de kwaliteit van ons leven te ondersteunen. Als dat ons uitgangspunt is, dan moeten de cijfers waarop we sturen ook gaan over dat leven — over wat mensen werkelijk nodig hebben en waarderen. Veranderen wat we meten klinkt technisch, maar het is in wezen een diep menselijke vraag: waar willen we eigenlijk naartoe? Zodra we de juiste vraag durven stellen, verandert het antwoord vanzelf. En dan begint een economie die niet alleen groeit, maar het leven helpt bloeien.